छरपस्ट याेजना नेपालकाे चुनाैती

प्रशान्त निरौला , ३६  पटक हेरिएको

नेपालमा प्रत्येक वर्ष बजेटको आगमन एक प्रमुख घटना मानिन्छ। सरकारको प्राथमिकता, आर्थिक योजना र विकासको दिशा निर्धारण गर्ने बजेट सबैको ध्यानको केन्द्रमा हुन्छ। तर, विगतका केही वर्षदेखि यो प्रक्रिया समस्याग्रस्त र विवादास्पद हुँदै गएको छ। बजेटले एक प्रकारको बेथितिको चाङू बोकेर आउने गरेको छ, जसले देशको आर्थिक व्यवस्थापनलाई थप जटिल बनाउँदै लगेको छ।

१‍. अनियमितता र पारदर्शिताको अभाव
नेपालमा बजेट तयार पार्दा पारदर्शिताको कमी प्रमुख समस्या हो। बजेट निर्माणको प्रक्रियामा सरोकारवाला निकाय र नागरिक समाजको सहभागिता न्यून हुन्छ। यसले गर्दा बजेट निर्माणमा अनियमितता र भ्रष्टाचारको सम्भावना बढ्दछ। सरकारी अधिकारीहरु र नीतिनिर्माताहरुले आफ्ना स्वार्थ अनुसार योजनाहरु समावेश गर्ने र स्रोतको बाँडफाँड गर्ने गरेको पाइन्छ। यसले गर्दा स्रोतसाधनको अपव्यय र विकास आयोजनाहरु अधुरा रहने समस्या उत्पन्न भएको छ।

२. परियोजनाहरुको असमान वितरण
नेपालमा बजेटको अर्को ठूलो समस्या भनेको परियोजनाहरुको असमान वितरण हो। बजेटले विकासका लागि आवश्यक परियोजनाहरुको छनोट गर्दा भूगोल, जनसंख्या, र विकासको स्तरलाई ध्यानमा राख्नुपर्ने हो। तर, राजनीतिक दबाब, पहुँच र प्रभावका आधारमा परियोजनाहरु चयन गरिन्छन्। यसले गर्दा कतिपय क्षेत्रहरु विकासबाट वञ्चित हुने गरेका छन्। यो असमान वितरणले क्षेत्रीय असन्तुलन र सामाजिक असमानता बढाउँछ।

३. खर्चको न्यून कार्यान्वयन
नेपालमा बजेटले तोकिएको रकमको प्रभावकारी कार्यान्वयन एक प्रमुख चुनौती हो। हरेक वर्ष बजेटको ठूलो हिस्सा प्रयोग हुन नसकी बाँकी रहन्छ। प्रशासनिक ढिलासुस्ती, कार्यान्वयन क्षमताको कमी, र नियमनकारी निकायहरुको कमजोरीले गर्दा योजनाहरु समयमा सम्पन्न हुँदैनन्। यसले गर्दा विकासका कार्यहरु अवरुद्ध हुने, जनताको अपेक्षा पूरा नहुने, र आर्थिक वृद्धिमा नकारात्मक असर पर्न जान्छ।

४. ऋणको बढ्दो बोझ
बजेट निर्माणमा सरकारको प्रमुख चुनौती भनेको वित्तीय सन्तुलन कायम गर्नु हो। तर, विगतका केही वर्षदेखि नेपालमा सार्वजनिक ऋणको मात्रा बढ्दो क्रममा छ। बजेट घाटा पूर्ति गर्न र विकास आयोजना सञ्चालन गर्न सरकारले ऋण लिने गरेको छ। यसले दीर्घकालमा देशको आर्थिक सन्तुलनलाई खल्बल्याउन सक्छ। ऋणको बढ्दो बोझले आगामी पुस्ताहरुमा नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना रहन्छ।

५. करको अन्योल र दुरुपयोग
बजेटको अर्को चुनौती भनेको कर प्रणालीको अन्योल र दुरुपयोग हो। नेपालमा कर संकलन प्रक्रियामा पारदर्शिता र विश्वसनीयता कम छ। करको दर र नीतिमा लगातार परिवर्तन आउने, करदाताहरुमा अन्योल उत्पन्न गर्ने र करको दुरुपयोगले आर्थिक अस्थिरता पैदा गराउँछ।

निष्कर्ष
नेपालमा बजेटको आगमन एक ठूलो प्रतिक्षा र विवादको विषय बनेको छ। बेथितिको चाङ बोकेर आउने बजेटले देशको आर्थिक व्यवस्थापनमा जटिलता थप्दै लगेको छ। यस्ता समस्याहरु समाधान गर्नका लागि पारदर्शिता, समान वितरण, कार्यान्वयन क्षमताको अभिवृद्धि, ऋणको सन्तुलित व्यवस्थापन, र कर प्रणालीमा सुधार आवश्यक छ। यसले मात्र दीगो विकास र आर्थिक प्रगति सम्भव हुनेछ।

नेपालमा बजेट निर्माण र कार्यान्वयनमा सुधार ल्याउन सवैले मिलेर काम गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो। यसतर्फ ध्यान दिइयो भने मात्र देशले समृद्धि र विकासको मार्गमा अगाडि बढ्न सक्छ।

प्रकाशित मिति: २०२४-०६-२२ , समय : १२:१८:२२ , ३ हप्ता अगाडि