निरोज ढकाल , २७ पटक हेरिएको
विश्वको कुल तेल आपूर्तिको २० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगट्ने होर्मुज समुद्री नाका अहिले विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा संवेदनशील ‘चोकपोइन्ट’ बनेको छ। अमेरिका र इजरायलले फेब्रुअरी २८, २०२६ मा इरानविरुद्ध सञ्चालन गरेको संयुक्त सैन्य कारबाहीपछि इरानले होर्मुज नाकामा प्रभावकारी नाकाबन्दी गरेको हो।
इरानी क्रान्तिकारी गार्ड कोर (आईआरजीसी) ले होर्मुज हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजहरूलाई लक्षित गर्दै आगो लगाउने चेतावनी दिएको छ। साथै समुद्री माइन (सी–माइन) बिछ्याउने र ड्रोन आक्रमण सुरु गरिसकेको छ। यसले विश्व तेल बजारमा अभूतपूर्व संकट निम्त्याएको छ। हाल ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य प्रतिव्यारेल १२६ डलरसम्म पुगेको छ।
### विश्वको ‘तेल धमनी’ संकटमा
होर्मुज समुद्री नाका फारसको खाडी र ओमानको खाडीबीचको साँघुरो समुद्री मार्ग हो। यसको लम्बाइ करिब १६७ किलोमिटर र चौडाइ २१ देखि ३९ किलोमिटरसम्म रहेको छ। सबैभन्दा साँघुरो भागमा दुईवटा समुद्री लेन छन्, जहाँ प्रत्येक करिब २ माइल चौडा छ।
तथ्याङ्कअनुसार दैनिक १८ देखि २१ मिलियन ब्यारेल तेल र विश्वको करिब २० प्रतिशत तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) यही नाकाबाट ओसारपसार हुन्छ। यसको करिब ८५ प्रतिशत तेल चीन, भारत, जापान र दक्षिण कोरियालगायत एसियाली देशहरूमा पुग्ने गर्दछ।
### इतिहासदेखि नै संवेदनशील क्षेत्र
होर्मुज नाका इतिहासदेखि नै रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। १९७९ को इरानी क्रान्ति र त्यसपछिको इरान–इराक युद्धले यस क्षेत्रलाई पहिलोपटक विश्वव्यापी संकटको केन्द्र बनाएको थियो।
१९८०–८८ को इरान–इराक युद्धका क्रममा ‘ट्याङ्कर वार’ हुँदा सयौँ जहाजहरू आक्रमणमा परेका थिए। अमेरिकाले समेत ‘अपरेसन प्रेयिङ म्यान्टिस’ र ‘अर्नेस्ट विल’ जस्ता सैन्य अभियान सञ्चालन गर्दै तेल ढुवानी मार्ग सुरक्षित राख्न हस्तक्षेप गरेको थियो।
पछिल्ला वर्षहरूमा पनि इरानले पटक–पटक होर्मुज नाका बन्द गर्ने धम्की दिँदै आएको भए पनि यसपटकजस्तो प्रभावकारी नाकाबन्दी भने पहिलोपटक भएको विश्लेषण गरिएको छ।
### हालको संकट र प्रभाव
इरानका सर्वोच्च नेता आयातुल्लाह अली खामेनीको मृत्यु र त्यसपछि भएको सैन्य तनावले स्थिति झन् जटिल बनेको छ। मार्च १ र २ मा इरानी ड्रोन र मिसाइल आक्रमणले केही अन्तर्राष्ट्रिय ट्याङ्करहरूमा क्षति पुर्याएको छ।
मार्च १० मा इरानले होर्मुजका मुख्य समुद्री मार्गमा दर्जनौँ माइन बिछ्याएको जनाइएको छ। यसको प्रतिकारमा अमेरिकाले केही इरानी माइन–बिछ्याउने जहाजहरू नष्ट गरेको दाबी गरेको छ। लगातारको आक्रमणका कारण मार्च १२ देखि व्यावसायिक तेल ढुवानी लगभग ठप्प भएको छ।
यसको प्रत्यक्ष असर बीमा क्षेत्रमा पनि परेको छ। ट्याङ्करहरूको बीमा शुल्क ४ देखि ६ गुणासम्म बढेको छ।
### विकल्प सीमित
होर्मुज नाका बन्द हुँदा साउदी अरेबियाको पूर्व–पश्चिम पाइपलाइन, यूएईको हबसन–फुजैराह पाइपलाइन जस्ता विकल्पहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर ती सबैको कुल क्षमता होर्मुजबाट जाने तेलको तुलनामा निकै कम छ।
अफ्रिकाको ‘केप अफ गुड होप’ मार्ग प्रयोग गर्दा ढुवानी समय १५–२० दिनले बढ्ने र लागत पनि उल्लेख्य रूपमा बढ्ने भएकाले त्यो दीर्घकालीन समाधान होइन।
### विश्व अर्थतन्त्रमा असर
विश्लेषकहरूका अनुसार होर्मुज नाकाबन्दीले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याउने जोखिम बढाएको छ। तेलको मूल्य वृद्धि, ढुवानी अवरोध र आपूर्ति संकटका कारण विश्वभर महँगी बढ्ने सम्भावना रहेको छ।
यस अवस्थामा अमेरिका, युरोपेली देशहरू र अन्य शक्तिशाली राष्ट्रहरूले संयुक्त रूपमा तेल ढुवानी सुरक्षित बनाउन नयाँ सैन्य तथा कूटनीतिक रणनीति अपनाउने तयारी गरिरहेका छन्।
प्रकाशित मिति: २०२६-०३-१८ , समय : १४:१६:२६ , २ दिन अगाडि